„Modlitwa. Teatr powszechny” jest spektaklem partycypacyjnym, otwartą sceniczną adaptacją reportażu noblistki Swietłany Aleksijewicz - „Czarnobylska modlitwa. Kronika przyszłości”, powstałą dzięki współpracy reżysera Michała Stankiewicza i kurator Katarzyny Niziołek w ramach programu Pracowni Sztuki Społecznej. Opiera się na założeniu, że uczestnictwo w kulturze nie może oznaczać tylko dostępu do instytucji kultury, ale powinno być poszerzane o możliwości aktywnego, kooperacyjnego, w dużym stopniu autonomicznego udziału zainteresowanych osób. Dlatego w strukturze spektaklu aktorami są uczestnicy, którzy przedstawiają (interpretują) wybrane przez siebie fragmenty reportażu. Spektakl wprost realizuje postulaty teatru powszechnego, publicznego współtworzonego przez obywateli, pozwalającego na ekspresję wartości, łączącego przeszłość i teraźniejszość, stwarzającego przestrzeń otwartej dyskusji.

Obok wytworzenia unikatowej wartości artystycznej, projekt służy celom społecznym i edukacyjnym, wpisującym się w ideę demokracji kulturowej, rozumianej nie tylko jako szeroki dostęp do wartości kultury dominującej (kanonu), ale również jako możliwość udziału w tworzeniu kultury pluralistycznej (oddolnej, wykraczającej poza kanon). Wybór twórczości Swietłany Aleksijewicz nie jest więc przypadkowy - z jednej strony są to dzieła najwyższej próby literackiej, z drugiej ich najbardziej doniosłą charakterystyką jest tzw. polifoniczność.
W wymiarze społeczno-edukacyjnym, projekt „Modlitwa. Teatr powszechny” ma zatem prowadzić do zmiany sposobu myślenia o uczestnictwie w kulturze, redefinicji - na poziomie praktyki, a nie teorii - roli odbiorcy kultury - z receptywnej lub kierowanej na aktywną, kooperacyjną, w większym stopniu autonomiczną, poprzez stworzenie sytuacji, w której odbiorcy-uczestnicy są współodpowiedzialni za kształt dzieła zarówno w wymiarze formalnym, jak i treściowym.

W szerszym planie natomiast ma zmienić sposób myślenia o roli instytucji kultury w lokalnej społeczności, z budynku do którego przychodzi się po to, by skorzystać z gotowej oferty kulturalnej lub edukacyjnej, na przestrzeń społeczną, którą ustanawiają i wypełniają przebywający i działający w niej razem ludzie, dla której najistotniejszym momentem jest spotkanie z drugim człowiekiem.
Przyjęta metodyka pracy polega na wytwarzaniu pola spotkania, komunikacji, wspólnego działania, w którym literatura faktu, teatr i publiczna dyskusja wzajemnie się splatają, dając uczestnikom możliwość wielowymiarowego zaangażowania jako czytelników, dyskutantów i współtwórców. Pole to zostaje dodatkowo poszerzone dzięki wystawie i stronie www, umożliwiającym dotarcie do nowych, dotąd niezaangażowanych odbiorców oraz stwarzających pretekst do ich spotkania z bezpośrednimi uczestnikami projektu.

ETAP 1: WARSZTATY - „PRETEKST”

Warsztaty dotyczą reportażu, historii mówionej i teatru partycypacyjnego. Uczestnicy warsztatów zapoznają się z twórczością Swietłany Aleksijewicz, zgłębiają związki między literaturą, reportażem i historią, poznają metody pracy reportera (ze szczególnym uwzględnieniem jej etycznych aspektów), rozpoznają możliwości translacji tekstu na działanie perfomatywne, testują napięcia między słowem a performansem, ale też odkrywają siebie, opowiadają o sobie, ćwiczą autoekspresję, poznają się nawzajem i rozpoznają jako kolektyw twórczy. Warsztaty przygotowują uczestników do dalszej pracy z wybranymi przez nich fragmentami tekstu Aleksijewicz w ramach prób poprzedzających spektakl. Hasłem przewodnim warsztatów jest „pretekst” - pretekst do spotkania z drugim człowiekiem, ale też „tekst” (efekt warsztatów) poprzedzający („pre”) własne działania performatywne uczestników, ich wejście w formułę partycypacyjnego spektaklu.

ETAP 2: PRÓBY - „TEKST”

Każdy ze spektakli poprzedzony jest próbami prowadzonymi w formule warsztatowej, kooperacyjnej przez reżysera i dramaturga oraz kuratora projektu. Podczas prób uczestnicy rozwijają podstawowe kompetencje sceniczne oraz uczą się pracować ze sobą w grupie. Próby wzmacniają poczucie udziału we wspólnym dziele i odpowiedzialności za nie. Jakość końcowego efektu w postaci spektaklu zależna jest bowiem zarówno od indywidualnego zaangażowania każdego z uczestników, jak też od ich zdolności do współpracy, otwartości na siebie nawzajem, wzajemnego zrozumienia. W toku prób uczestnicy dokonują samodzielnego wyboru fragmentów z utworu Swietłany Aleksijewicz i dyskutują powody swoich decyzji. Wybranych fragmentów uczą się na pamięć, stając się w ten sposób ich Nosicielami i Głosicielami.

ETAP 3: SPEKTAKL - „TEKST ŻYWY”

Spektakl jest z założenia „dziełem otwartym”: wieloznacznym, poddającym się ciągłej rekonfiguracji, reinterpretacji i rekontekstualizacji, żywym, aktualnym, bezhierehicznym, egalitarnym i demokartycznym. Każdy ze spektakli jest inny. Biorą w nim udział inne osoby, które wybierają inne fragmenty z utworów Aleksijewicz. Każdy spektakl tworzy unikalną konstelację osobowo-treściową, uruchamia inne znaczenia i wchłania inne konteksty (miejsca, społeczności, wydarzenia). Uczestnicy występują w kolejności losowej. Przed wygłoszeniem wybranego fragmentu opowiadają o powodach swojej decyzji. Na scenie „na żywo” mierzą się ze sobą (swoją tremą, emocjami, myślami), z tekstem i z zawartym w nim świadectwem - przeżyciem bohaterów reportażu Aleksijewicz, które w ten sposób staje się również ich własnym. Dzięki nim tekst ożywa, dzieje się „tu i teraz”, w ich doświadczeniu i wobec zgromadzonej publiczności. Taka konstrukcja projektu i spektaklu sprawia, że żadna z wypowiedzi nie zostaje zamknięta w monologu jednego aktora, lecz zaczyna należeć do wielu i przez wielu „mówić”. W ten sposób wyłania się ze spektakli mozaikowy obraz człowieka, utkany z indywidualnych, intymnych, zmultiplikowanych pamięci i przeżyć, nie tylko bohaterów Alesijewicz, ale też uczestników projektu. Powstaje dzieło zbiorowe, wieloautorskie, nieredukowalne do nazwiska reżysera czy autora adaptacji, jak ma to miejsce w konwencjonalnych produkcjach teatralnych. Jest to dzieło osadzone w powtórzeniu i rytuale, przybierające postać samodzielnego programu, replikującego się wirusa, kulturowego memu, który za sprawą każdego ze współtwórców przekracza granice teatru. Tym samym teatr przestaje być elitarną, ekskluzywną i skonwencjonalizowaną instytucją, zamienia się w doświadczenie zbiorowe, powszechne, inkluzywne, polifoniczne i dostępne. Z jednej strony, bezpośrednie, aktywne i autonomiczne uczestnictwo rozbija - choć tylko punktowo (w ramach projektu) - monopol profesjonalnych twórców i wykonawców. Z drugiej, losowa kolejność wystąpień prowadzi do zakwestionowania autorskiego, artystycznego przetworzenia świadectwa przez reżysera czy dramaturga.

ETAP 4: FINISAŻ PROJEKTU - „KONTEKST”

Kontekst oznacza tu z jednej strony zbiór odniesień niezbędnych do zrozumienia spektaklu i zachodzących w jego obrębie procesów artystycznych, psychologicznych i społecznych, z drugiej dążenie do powiązania spektaklu z szerszym otoczeniem społecznym, kulturowym i politycznym. Środkiem tak rozumianej kontekstualizacji są dyskusja i wystawa pt. „Czy prawdziwy jest świat zamknięty w słowie?”.

DYSKUSJA

W dyskusji udział biorą inicjatorzy projektu (reżyser, kurator/producent), którzy jednocześnie pełnią rolę jej moderatorów, zainteresowani uczestnicy projektu oraz znani reportażyści. Wydarzenie jest także otwarte na udział i głosy publiczności. Ma charakter niehierarchiczny - odchodzi od formuły panelu eksperckiego lub spotkania autorskiego na rzecz polilogu oraz bardziej spontanicznej wymiany obserwacji i opinii - a także interdyscyplinarny - dotyczy dwóch dziedzin twórczości i ekspresji ludzkiego doświadczenia: reportażu i teatru. Podczas dyskusji poruszone zostają kwestie współczesnej kondycji obu dziedzin, granic reprezentacji doświadczenia w każdej z nich, potencjału płynącego z ich łączenia, ich wpływu na rzeczywistość społeczną i polityczną, odpowiedzialności twórców, miejsca bohaterów i odbiorców.

WYSTAWA

Dyskusja połączona jest z wernisażem wystawy. Na wystawę składają się: dokumentacja spektakli (zdjęcia, wideo) oraz fotograficzne portrety uczestników projektu.

W roku 2016 projekt „Modlitwa. Teatr powszechny” realizowany był w Białymstoku, Sopocie i Warszawie oraz w dwóch małych miejscowościach na pograniczu polsko-białoruskim - Czeremsze i Gródku. Wzięły w nim udział 52 osoby - starsza młodzież (uczniowie, studenci), dorośli i seniorzy. Każdy ze spektakli poprzedzony był próbami prowadzonymi w formule warsztatowej, podczas których uczestnicy nabywali kompetencji scenicznych oraz integrowali się ze sobą nawzajem. Spektaklom towarzyszyły także inne działania w społecznościach lokalnych: warsztaty, dyskusja, wystawa. Dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (z programu „Kultura dostępna”) oraz Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego wstęp na wszystkie wydarzenia w ramach projektu był bezpłatny. Na stronie www.modlitwateatrpowszechny.pl prezentowane są efekty tych działań.

W spektaklu wykorzystywane są fragmenty reportażu Swietłany Aleksijewicz „Czarnobylska modlitwa. Kronika przyszłości” w tłumaczeniu Jerzego Czecha. Prawa autorskie do utworu reprezentuje w Polsce Agencja ADiT.

Projekt „Modlitwa. Teatr powszechny” realizowany jest przez Fundację Uniwersytetu w Białymstoku Universitas Bialostocensis dzięki wsparciu finansowemu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Województwa Podlaskiego.

20150217 KulturaDostepna20150217 KulturaDostepna20150217 KulturaDostepna

Partnerzy projektu:

  • Uniwersytet w Białymstoku / Uniwersyteckie Centrum Kultury
  • Centrum im. Ludwika Zamenhofa w Białymstoku
  • Gminny Ośrodek Kultury w Czeremsze
  • Gminne Centrum Kultury w Gródku
  • Festiwal Sopot Non-Fiction / Teatr Boto w Sopocie
  • Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie
  • Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski